Mới đây nhất, GS Xuân nhắn tin chia sẻ sự đồng tình với tôi về quan điểm đánh giá kênh đào Funan Techo của Campuchia tác động đến Đồng bằng sông Cửu Long. Không ngờ đó là những thông tin cuối cùng của GS.
Năm 2008, GS.TS Võ Tòng Xuân “rủ rê” tôi cùng sang Sierra Leone tìm cách giúp quốc gia Tây Phi này thoát khỏi nạn thiếu lương thực sau nhiều năm chiến tranh thảm khốc. Đoàn chúng tôi có 3 người: GS.TS Võ Tòng Xuân - Hiệu trưởng Trường Đại học An Giang; KS. Đặng Minh Sơn - Tổng Giám đốc Công ty Tư vấn Đầu tư và Xây dựng Quốc tế (ICIC) - người tài trợ kinh phí cho dự án thí điểm trồng lúa ở Sierra Leone; và tôi, lúc đó đang làm Viện trưởng Viện Quy hoạch Thủy lợi miền Nam.
GS Võ Tòng Xuân (phải) và tác giả đang khảo nghiệm cây lúa trong nhà lưới làm đối chứng tại Mange Bureh.
Tôi sẽ không bao giờ quên những ngày gian nan đó. Chúng tôi sống chung với người nông dân Tây Phi nghèo khổ ở nhà tạm; không có điện, không nước máy. Buổi trưa trời nóng, mấy anh em chỉ mặc quần xà lỏn, cởi trần; vừa ăn trưa, vừa lấy tay đuổi ruồi, vừa bàn về các phương án thực thi trên đồng ruộng.
Tôi vẫn nhớ tiếng cười nói hân hoan, reo hò vui sướng của dân làng khi đón nhận dòng nước mát từ sông được đưa lên từ trạm bơm dã chiến (thiết kế kiểu bè nổi vì dao động mực nước sông rất lớn) chảy vào cánh đồng thí nghiệm lúa. Thực sự rất đáng tự hào về việc truyền bá “văn minh lúa Việt” của GS Võ Tòng Xuân!
Trong lời tựa của cuốn sách hướng dẫn trồng lúa của IRRI soạn năm 1991 do Nông trường sông Hậu xuất bản, GS Võ Tòng Xuân đã viết: “Kính chúc bà con ta luôn luôn thành công với nghề trồng lúa trong thời đại mới”.
Ngẫm suy, đúng là chúng ta cần giảm sản xuất gạo khi đã đủ an ninh lương thực. Nhưng chuyển qua cây trồng, vật nuôi khác đâu phải dễ. Nào là phải chuẩn bị hạ tầng thủy lợi, đầu tư chế biến, tiếp cận thị trường… Quan trọng hơn cả là đào tạo nông dân, một việc không phải ngày một ngày hai.
Hiện nay, lúa gạo đã chứng minh được vai trò trụ cột của nền kinh tế - xã hội. Chiến lược về lúa gạo theo hướng giảm dần diện tích tại các vùng khó khăn và tăng tỉ lệ gạo chất lượng cao ở ta hiện nay đúng như tầm nhìn xa chiến lược của GS Võ Tòng Xuân.
Thảo luận cùng người dân địa phương về phương án thiết kế vận hành công trình thủy lợi.
Rất nhiều nông dân, đặc biệt là bà con ở Đồng bằng sông Cửu Long, rất thích nghe GS Võ Tòng Xuân nói chuyện. GS Xuân quan niệm nông dân là lực lượng chủ lực trong tất cả các mặt trận, kể cả trong chiến tranh và thời bình.
Khi tổng kết nguyên nhân thành công của đổi mới trong nông nghiệp, nhiều người chỉ nói nhờ đổi mới với Chỉ thị 100 và Khoán 10; song có lẽ người cụ thể hóa chính sách đổi mới chính là người nông dân.
Có lần GS Xuân đặt cho tôi câu hỏi: “Vì sao nông dân không ngóc đầu lên được?” Tôi bình luận, được GS tán thành với ý kiến cho rằng nông dân Việt Nam có 6 nỗi khổ nhất so với các tầng lớp khác trong xã hội. Một là hứng chịu nhiều thiên tai, ở những vùng nguy cơ cao, bởi các tác động xấu của thiên nhiên. Hai là họ được hưởng ít các dịch vụ công như giao thông, truyền thông văn hóa xã hội...
Thứ ba, họ được hưởng ít nhất sự chăm lo của nhà nước về giáo dục và y tế; dẫn đến tỷ lệ ít chữ và ốm yếu cao nhất. Thứ tư, do năng suất lao động thấp, thiếu thông tin thị trường, không được đào tạo để trở thành nông dân chuyên nghiệp nên họ luôn luôn bị thiệt thòi. Nông dân phải vật lộn trong cái vòng luẩn quẩn được mùa mất giá và được giá, mất mùa.
Năm là, mặc dù không đủ ăn nhưng họ vẫn phải nai lưng đóng thuế và làm nhiệm vụ an ninh lương thực cho cả thế giới!?
Cuối cùng chính là sự bất công và thiếu công bằng với người nông dân. Ví dụ, người thành phố được làm đường đến tận cửa nhà, còn nông dân thì “nhà nước và nhân dân cùng làm”. Nhiều nơi phải tự bỏ tiền làm đường xóm. Tương tự như vậy, bất công trong xây dựng mạng lưới điện, nước sinh hoạt (nông dân cũng phải tự bỏ tiền, hoặc phần lớn). Hỏi nông dân, chắc 100% trong số họ không muốn để con cái làm nông dân, nhưng họ phải làm vì không có con đường khác.
GS Xuân bổ sung thêm, sự bất công với nông nghiệp còn thể hiện ở quan điểm đầu tư của Nhà nước nhiều khi dựa vào đóng góp của nông nghiệp trong GDP. Nên nhớ rằng, nông nghiệp đâu phải ngành kinh tế đơn thuần. Đó là ngành kinh tế song mang nhiều ý nghĩa xã hội sâu sắc, giúp đảm bảo an sinh và ổn định xã hội; làm nền tảng cho sự phát triển các ngành kinh tế khác.
GS Võ Tòng Xuân đã đi xa... nhưng di sản của ông - nhà nông học vì dân - sẽ sống mãi trong lòng dân, đặc biệt là nông dân Nam bộ. Cầu mong hương hồn ông được thanh thản, sớm siêu thoát về cõi vĩnh hằng.
Tô Văn Trường
Nguồn Tạp Chí điện tử Nông thôn Việt
https://nongthonviet.com.vn/gs-vo-tong-xuan-bat-cong-cua-nong-nghiep-la-bi-danh-gia-bang-gdp.ngn?gidzl=1AqM9d9LILe4i14bTKz9NWwm4Y9ZGqnVGhmS8ML2Hbb3wauXDH8J3K7X678t748CJR4S8ZD3osb8Tbz7M0